Στον Ιερό Ναό Γενεσίου Τιμίου Προδρόμου Παραλίας Πατρών στις 19 Δεκεμβρίου 2025 τελέσθηκε το μνημόσυνο του γέροντος Παναρέτου.

Ο μοναχός Πανάρετος, κατά κόσμον Παναγιώτης Μακρυγιάννης, γεννήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1923, στο χωριό άνω Σουδεναίικα Αχαΐας και είναι το έκτο από τα επτά παιδιά της οικογένειας του Γεωργίου και της Θεοδώρας Μακρυγιάννη. Η αγάπη του μικρού Παναγιώτη για το Χριστό, την Εκκλησία αλλά και την βυζαντινή μουσική δεν άργησε να φανεί. Για το πρώτο, είχαν ήδη φροντίσει οι γονείς του. Για το δεύτερο, φρόντισε ο εκ Ρόδου ορμώμενος μουσικοδιδάσκαλος πατήρ Σάββας Χατζημιχάλης, όταν ο μικρός τότε Παναγιώτης βρισκόταν στις πρώτες τάξεις του δημοτικού. Κοντά στον πατήρ Σάββα, που ήταν βαθύς γνώστης της ψαλτικής, θα πάρει πολύτιμες γνώσεις που θα τον εξελίξουν ως ψάλτη. Στα μεταπολεμικά χρόνια και στην ηλικία των 20-21 ετών, έρχεται μαζί με την οικογένειά του στην Πάτρα, και συνδέεται πνευματικά με τον Άγιο Γερβάσιο Παρασκευόπουλο, ο οποίος συνέβαλλε καταλυτικά στην πνευματική του εξέλιξη.

Ως προς την ψαλτική και εν γένει την μουσική του διαμόρφωση, ο π.Πανάρετος οφείλει πολλά στον Δημήτριο Μήτρου, καταξιωμένο Πρωτοψάλτη και δάσκαλο με εξαιρετικές γνώσεις στα μακάμ και στην Ευρωπαΐκή μουσική θεωρία, ο οποίος είχε μαθητεύσει κοντά στον Άρχοντα πρωτοψάλτη της Μ.τ.Χ.Ε Κωνσταντίνο Πρίγγο. Το 1946 ο Δημήτριος Μήτρου προσλαμβάνεται ως πρωτοψάλτης στο ιστορικό ναό του Αγ. Νικολάου Πατρών. Εκείνη την περίοδο γνωρίζεται με τον Παναγιώτη Μακρυγιάννη στον Άγιο Κωνσταντίνο Ροϊτίκων, όπου ο Παναγιώτης Μακρυγιάννης είχε αναλάβει ως πρωτοψάλτης το δεξιό αναλόγιο του ναού. Μέσα από την γνωριμία αυτή ο νεαρός Παναγιώτης Μακρυγιάννης φαίνεται πως κάλυψε κενά που μέχρι τότε είχε, σε ό,τι αφορά την θεωρία και πράξη της ψαλτικής και γνώρισε τους μουσικούς τρόπους-δρόμους της ανατολικής μουσικής (makam).

To 1950 διορίζεται ως λαμπαδάριος στον ιερό ναό Αγίας Βαρβάρας Πατρών, με πρωτοψάλτη τον Σωτήριο Προμπονά. Στη θέση αυτή θα παραμείνει για 17 συνεχή έτη. Παράλληλα επιδίδεται στη διδασκαλία της Βυζ.μουσικής παραδίδοντας μαθήματα αφιλοκερδώς. Δεν ήταν λίγες οι φορές κατά τις οποίες, το πρώτο βιβλίο των μαθητών του, το αγόραζε ο ίδιος. Για τους αρχάριους μαθητές είχε φτιάξει από μόνος του μία συλλογή από 12 ασκήσεις παραλλαγής, η οποία εμπεριείχε κι ένα μικρό θεωρητικό. Ως έμπειρος ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής ο Παναγιώτης Μακρυγιάννης προσκλήθηκε να ψάλλει σε διάφορες πανηγύρεις ως λαμπαδάριος απέναντι σε εξέχουσες προσωπικότητες της ψαλτικής όπως ο Αθανάσιος Καραμάνης, ο Δημήτριος Μήτρου, ο Μανώλης Χατζημάρκος και ο Σωτήριος Φωτόπουλος.

Μοναχός στην Ιερά Μονή Ομπλού Πατρών

Το 1969 αποφασίζει να γίνει μοναχός στην Ιερά Μονή Ομπλού, όπου κείρεται με το όνομα Πανάρετος. Στην κουρά του Παναρέτου ήταν και ο πνευματικός του πατέρας ο ιερομόναχος Μητροφάνης, από την Ι. Μ. Ροβέλιστας Άρτας, υποστηρικτής της σκληρής πνευματικής άσκησης και ζωής. 

Στην Ι. Μ. Ομπλού συνεχίζει τον πνευματικό αγώνα εναντίον των παθών με υπακοή, υπομονή, αγάπη και ταπείνωση. Αναλαμβάνει το δεξιό αναλόγιο της Μονής και ψάλλει ανελλιπώς για 11 χρόνια. Το 1974 γίνεται μεγαλόσχημος μοναχός. Παράλληλα ανοικοδομεί το εκκλησάκι του Αγίου Νεκταρίου με τη βοήθεια του Αγίου και την οικονομική συνδρομή των πιστών. Επιπλέον ξεκινά και το μεγάλο έργο του, την εγγραφή των κασετών. Πρόκειται για κασέτες στις οποίες μαγνητοφωνεί τον εαυτό του και τις δίνει δωρεάν σε μαθητές του αλλά και σε όσους του το ζητούν για την εκμάθηση της ψαλτικής. Οι κασέτες αυτές περιέχουν παραλλαγή και μέλος διαφόρων συνθέσεων (Δοξολογίες, Καταβασίες, δοξαστικά, προσόμοια, εξαποστειλάρια, χερουβικά, λειτουργικά κτλ) καθώς και ομιλίες θεολογικού περιεχομένου. Πρόκειται για έργο μεγάλης μουσικολογικής αλλά και θεολογικής αξίας, με το οποίο καταπιάνεται σε όλη την υπόλοιπη ζωή του. Η έμπρακτη αγάπη του προς το συνάνθρωπο και ο ιεραποστολικός του ζήλος λειτουργούν καταλυτικά ώστε πλήθος κόσμου να συρρέει στη Μονή για να λάβει την ευχή του και να ακούσει τον παρηγορητικό λόγο του.

Μοναχός στην Ιερά Μονή Φιλοθέου Αγίου Όρους

Από την παιδική του ηλικία διακαής πόθος του ήταν να μονάσει στο Άγιον Όρος. Ένας από τους λόγους που καθυστέρησε να πάρει την απόφαση αυτή, ήταν η ασθένεια του σακχαρώδη διαβήτη που τον ταλαιπωρούσε από την ηλικία 20 ετών, έχοντας ανάγκη προμήθειας και χορήγησης ινσουλίνης σε καθημερινή βάση. Όπως φαίνεται, η δυσκολία αυτή ξεπεράστηκε και έτσι στις 25 Οκτωβρίου του 1980 μεταβαίνει, μαζί με τον π. Νεόφυτο, στο Άγιον Όρος και πιο συγκεκριμένα στην Ιερά Μονή Φιλοθέου, για θέσει τον εαυτό του υπό την πνευματική καθοδήγηση του ηγιασμένου γέροντος Εφραίμ του Φιλοθεΐτη και Αριζονίτη. Από την πρώτη στιγμή τον κερδίζει η σοβαρή πνευματική και λατρευτική ζωή της μονής. Εκτός των υπολοίπων καθηκόντων, του ανατίθεται η πρωτοψαλτία αλλά και η διδασκαλία βυζαντινής μουσικής σε μοναχούς της Μονής Φιλοθέου. Σε σύντομο χρονικό διάστημα το κελί του γίνεται σημείο συγκέντρωσης μοναχών και ψαλτών που θέλουν να μάθουν ή να εμβαθύνουν στα μυστικά της βυζαντινής μουσικής. Ορισμένοι από αυτούς θα εξελιχθούν μετέπειτα σε επιφανείς ψάλτες του Αθωνικού μοναχισμού. Εκεί συνεχίζει να μαγνητοφωνεί τα λεγόμενα «κουστούμια» του, δηλαδή τις κατά παραγγελίες κασσέτες τις οποίες έστελνε τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό μέχρι το τέλος της ζωής του.

Το ψάλσιμο του κατανυκτικό και μυσταγωγικό. Έψελνε μέσα από την καρδιά του, με πολύ αγάπη, ταπείνωση και βαθιά μετάνοια απέναντι στον Χριστό, την Παναγία και τους Αγίους. Έλεγε χαρακτηριστικά: “των Αγγέλων η ψαλμωδία και των ανθρώπων η θρηνωδία”, δηλαδή, “σε εµάς τους ανθρώπους δόθηκε µετρίως και οικονοµικώς το κατεξοχήν αγγελικό χάρισµα να ψάλλουµε κατά µίµηση των Αγίων Αγγέλων. Άλλοτε πένθιµα και άλλοτε χαρµόσυνα, σταυροαναστάσιµα. Αυτός ο τρόπος αρµόζει στους ανθρώπους”. Εμφορούμενος με αυτό το φρόνημα, ο μακαριστός π. Πανάρετος βοηθούσε το εκκλησίασμα να συμμετέχει στη Θ.Λατρεία, προξενώντας του αισθήματα κατάνυξης και μετάνοιας. Ο προηγούμενος της Μονής Φιλοθέου και μετέπειτα Δικαίος της ιεράς Σκήτης του Αγίου Ανδρέου Καρεών Αγίου Όρους, αρχιμανδρίτης Εφραίμ, αναφέρει σχετικά: «Έχω ακούσει πολλές φωνές… αυτό που πρέπει να πω μετά παρρησίας, εξομολογητικώς προς την αγάπη σας, είναι ότι είναι λίγοι οι ήχοι των ψαλτάδων (όπως ο π.Πανάρετος) οι οποίοι μας είχαν ταρακουνήσει την καρδιά προς μετάνοιαν, πραγματική μετάνοια μετά δακρύων κατά μόνας, εις στο κελί δηλαδή με τα κομποσχοινάκια μας και δοξολογητική προσευχή όταν είμαστε στις ακολουθίες». 

Ο π. Πανάρετος εκοιμήθη σε ηλικία 70 χρονών, στις 6 Δεκεμβρίου 1993 με το παλαιό ημερολόγιο ημέρα Κυριακή, αφού πρώτα κοινώνησε των αχράντων μυστηρίων με πολλά δάκρυα όπως συνήθιζε τα τελευταία χρόνια. Σύμφωνα με την μαρτυρία του ηγουμένου Εφραίμ ο όποιος έμεινε μαζί του τις τελευταίες 8 ώρες της ζωής του, λίγο πριν τον εσπερινό της 7ης Δεκεμβρίου, ο π.Πανάρετος καθισμένος στο κελλί του και έχοντας σώας τας φρένας, μονολογούσε την προσευχή του Ιησού και στο τέλος, ψιθυρίζοντας τα λόγια: “Χριστέ μου πάρε με, Χριστέ μου πάρε με, Χριστέ μου σε αγαπώ, Χριστέ μου πάρε με….” έφυγε ήσυχα και οσιακά.

Άφησε πίσω του πλούσιο πνευματικό αλλά και μουσικό έργο, μέσα από το οποίο έκανε προσβάσιμη την βυζαντινή μουσική σε ανθρώπους που δεν είχαν ενδεχομένως τη δυνατότητα να διδαχτούν από κάποιο δάσκαλο ψαλτικής και παρακίνησε πλήθος ανθρώπων να ασχοληθούν με την ψαλτική. Επιπρόσθετα, μέσα από τις ομιλίες του που αφορούσαν θεολογικά και πνευματικά ζητήματα, προσέλκυσε μεγάλη μερίδα κόσμου να καλλιεργηθεί πνευματικά. Άφησε πλήθος αξιόλογων μαθητών τόσο στην περιοχή της Πάτρας και της ευρύτερης περιοχής, όπου έζησε ως λαϊκός, όσο και μέσα στο Άγιον Όρος. 

Η ανακομιδή των λειψάνων του έγινε τέσσερα χρόνια μετά την κοίμηση του, παρόντος του καθηγούμενου Εφραίμ, μοναχών και λαϊκών, ανάμεσα στους οποίους και τα αγαπημένα του ανίψια του ο πρωτοψάλτες των Γεώργιος, Κων/νος, Χρήστος και Παναγιώτης Μακρυγιάννης. Έκτοτε η τίμια κάρα και τα λείψανα του μακαριστού Παναρέτου φυλάσσονται στο οστεοφυλάκιο της Ι.Μ Φιλοθέου, έχοντας το χαρακτηριστικό κροκοειδές, κεχριμπαρένιο χρώμα των οσιακώς τελειωθέντων πατέρων. Για αυτό και ο καθηγούμενος π. Εφραίμ στο λόγο του εις την ανακομιδήν, αναφώνησε:

«Ει και σεσίγηνται εν γη χείλη πήλινα Παναρέτου, εν ουρανοίς δ’ όμως υμνολογεί Χριστόν εις τους αιώνας»